रामविश्वास कुशवाहा, हरिवन, सर्लाही । नेपालको सबैभन्दा ठूलो चाड, दशैं, सर्लाहीको हरिवनमा भव्य रूपमा मनाइन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म चल्ने यो पर्वले धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक एकता र पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि जोड्दछ। देवी दुर्गाको आराधना, शक्तिको उपासना र सत्यको असत्यमाथि विजयको प्रतीकका रूपमा दशैं हाम्रो सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो महत्व राख्छ।
घटस्थापनाः दशैंको प्रारम्भ
दशैंको सुरुवात घटस्थापनाबाट हुन्छ। बिहानै घरका जेठा वा पूजारीले शुद्ध स्नान गरी पूजा कोठामा पवित्र माटो राखेर कलश ९घट० स्थापना गर्दछन्। घटमा जल, दूबो, सुपारी, बेलपत्र जस्ता पवित्र सामग्री राखिन्छ र यसलाई देवी दुर्गाको स्वरूप मानिन्छ। कलश वरिपरि जौ रोप्ने परम्परालाई “जमरा उमार्ने प्रथा” भनिन्छ। जमरा दसौं दिनसम्म हरियो भएर बढ्छ र विजयादशमीका दिन टीकासँगै छरिने परम्परा छ।
सर्लाहीको हरिवनमा घटस्थापनासँगै गाउँका समुदायले मेलापात, पूजा र सांस्कृतिक गतिविधि सुरु गर्दछन्। विद्यालयका विद्यार्थी, युवा–किशोर र सामाजिक संस्था सदस्यहरूले सामूहिक पूजा, गीत, नृत्य तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरेर उत्सवको रौनक बढाउँछन्।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व
घटस्थापनाले दशैंको शुरुवात मात्र गर्दैन, यसले सम्पूर्ण दसैं पर्वलाई धार्मिक गम्भीरता र आध्यात्मिक ऊर्जाले भरिदिन्छ। घटमा देवी दुर्गालाई प्रतीकात्मक रूपमा स्थापना गरी दस दिनसम्म पूजा गरिन्छ। नवदुर्गा व्रत, चण्डीपाठ, बलिप्रदान जस्ता धार्मिक अनुष्ठानहरूले दशैंलाई केवल पर्व नभई धर्म, श्रद्धा र आध्यात्मिकताको अवसर बनाउँछन्। यसरी घटस्थापनाले घरमा सकारात्मक ऊर्जा र देवी शक्तिको आगमन हुने विश्वास पनि जगाउँछ।
सामाजिक र पारिवारिक आयाम
दशैं केवल धार्मिक पर्व होइन, सामाजिक मेलमिलाप र पारिवारिक सम्बन्धको पर्व पनि हो। घटस्थापनापछि टाढा–टाढाका परिवारका सदस्यहरू घर फर्कन्छन्। घर–परिवारमा माया र सद्भावको अनुभूति बढाउने टीका र जमरा आदान–प्रदानको परम्परा सुरु हुन्छ। गाउँघरमा सामूहिक भोज, मेलापात र सांस्कृतिक कार्यक्रमले उत्सवलाई अझ रमाइलो बनाउँछन्।
बजारमा दशैंको बेला विशेष चहलपहल देखिन्छ। नयाँ लुगा, मिठाइ, मासु–फलफूल, र उपहार खरिद–फरकले आर्थिक गतिविधिमा वृद्धि ल्याउँछ। यसरी दशैं धार्मिक, सामाजिक र आर्थिक रूपमा समृद्ध पर्वको रूपमा स्थापित भएको छ।
ऐतिहासिक र धार्मिक दृष्टि
दशैंको धार्मिक कथा देवी दुर्गाले महिषासुर दानवलाई पराजित गरेको कथासँग जोडिएको छ। घटस्थापनादेखि नै शक्तिको संचय गरी विजयादशमीमा सत्य, धर्म र न्यायको विजय उत्सव मनाउने प्रचलन प्राचीनकालदेखि चल्दै आएको हो। यसरी दशैंले केवल धर्म र आस्था मात्र होइन, नैतिकता, सहिष्णुता र सामाजिक न्यायको सन्देश पनि दिन्छ।
सर्लाहीको हरिवनमा दशैंको विशेषता
सर्लाहीको हरिवनमा दशैं विशेष भव्यताका साथ मनाइन्छ। घटस्थापनाबाट सुरु हुने पूजापाठ, जमरा उमार्ने र नवदुर्गाको आराधना कार्यक्रममा स्थानीय समुदायको सहभागिता अत्यधिक हुन्छ। नवमीको दिन आयोजित मेला र सांस्कृतिक कार्यक्रमले गाउँमा उत्सवको माहोल बनाउँछ। विजयादशमीका दिन टीका–जमरा लगाउने र आशीर्वाद दिने परम्पराले सिंगो गाउँ नै उत्सवको रंगीन दृश्यमा परिणत हुन्छ।
निष्कर्ष
घटस्थापना केवल पूजा विधि मात्र नभई दशैं पर्वको आत्मा हो। यसले हाम्रो समाजलाई श्रद्धा, आस्था, अनुशासन र एकताको सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छ। आधुनिक जीवनशैलीमा पनि घटस्थापनाको महत्व प्रासंगिक छ, किनभने यसले हामीलाई हाम्रो संस्कृति, परम्परा र सामूहिक पहिचान सम्झाइरहेको हुन्छ। घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको यो पर्व धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले नेपाली जीवनमा अमूल्य योगदान राख्दछ।
